هوش مصنوعی و رؤیای نامیرایی؛ وقتی پای مرگ انسان به میان میآید
تحقق رؤیای جاودانگی انسان به مدد هوش مصنوعی
ما معمولاً وقتی از هوش مصنوعی حرف میزنیم، سراغ تواناییهایش میرویم؛ اینکه چه کارهایی میتواند انجام دهد، چه مشاغلی را از انسان میگیرد، تا کجا پیشرفت میکند، آیا روزی از انسان هوشمندتر میشود و اساساً چه آیندهای برای زندگی بشر رقم خواهد زد. این روزها هم کم نیستند کتابها، فیلمها، سریالها، مستندها، پادکستها و سخنرانیهایی که هر کدام از زاویهای به این موضوع میپردازند.
من هم مدتی است با عطش در حال مطالعه و پیگیری این موضوع هستم. گاهی کتاب میخوانم، گاهی پای فیلم و سریال و مستند مینشینم و گاهی پادکست و سخنرانی گوش میدهم؛ از سریالهایی مانند «وستورلد» و «سیلو» گرفته تا پادکست «پرامپت» و مباحثی که این روزها درباره هوش مصنوعی مطرح میشود. البته مسئله برای من صرفاً شناخت یک فناوری جدید یا آشنایی با قابلیتها و تحولات آن نیست. مدتی است تلاش میکنم از دریچه فلسفه به هوش مصنوعی نگاه کنم و ببینم اساساً ورود این پدیده به زندگی انسان، چه پرسشهایی درباره خود انسان پیش روی ما قرار میدهد.
در این میان، به یک تأمل اولیه رسیدهام: به نظرم یکی از مهمترین دریچههای ورود به تأملات فلسفی درباره هوش مصنوعی، مسئله مرگ است. حتی شاید بتوان گفت برای خروج از این تأملات و رسیدن به برخی نتایج نیز باید دوباره به مرگ بازگشت.
همین تأمل بود که مرا به سراغ کتاب «میرایی» اثر گونتر گراس برد.
انسان و مسئله میرایی
ما انسانها موجودات میرایی هستیم. این گزاره در نگاه نخست چندان پیچیده به نظر نمیرسد؛ همه میدانیم که روزی خواهیم مرد. اما آیا واقعاً به معنای این گزاره و تأثیر آن بر زندگی خودمان توجه کردهایم؟
مرگ صرفاً پایان فعالیتهای زیستی انسان نیست. آگاهی از مرگ، در فهم ما از زندگی، زمان، فرصت، انتخاب، عشق، رنج، خاطره و حتی معنای بودن تأثیر دارد. انسان میداند که فرصت محدودی دارد و همین محدودیت، بسیاری از رفتارها و انتخابهای او را شکل میدهد.
ما زندگی میکنیم، میآموزیم، میسازیم، مینویسیم، میاندیشیم، عاشق میشویم و تلاش میکنیم چیزی از خود باقی بگذاریم. گاهی تمام عمر را صرف ساختن چیزی میکنیم که میدانیم ممکن است پس از مرگمان باقی بماند. چرا چنین میکنیم؟ آیا بخشی از این تلاشها پاسخی به آگاهی ما از فناپذیری نیست؟
شاید انسان نمیخواهد با مرگ به پایان برسد. میخواهد به شکلی ادامه پیدا کند؛ در فرزندانش، در خاطره دیگران، در آثارش، در اندیشههایی که از خود به جا گذاشته و در تاریخی که پس از او نوشته خواهد شد.
اما این میل به ماندگاری، در روزگار ما صورتهای تازهای پیدا کرده است. فناوری، بهویژه هوش مصنوعی، امکانهایی پیش روی انسان گذاشته که تا همین چند دهه قبل بیشتر به داستانهای علمیتخیلی شباهت داشتند.
هوش مصنوعی و رؤیای نامیرایی
یکی از قابلیتهایی که فناوریهای جدید پیش روی انسان گذاشتهاند، امکان حفظ و بازسازی بخشهایی از وجود انسان است. نوشتهها، تصاویر، صداها، خاطرات، الگوهای رفتاری و حتی شیوه سخن گفتن یک انسان را میتوان گردآوری کرد و با کمک هوش مصنوعی، نمونهای از او ساخت که بتواند با دیگران گفتگو کند.
تصور کنید کسی که سالها پیش از دنیا رفته، حالا در قالب یک سامانه هوش مصنوعی در دسترس ما باشد. میتوانیم با او صحبت کنیم، از خاطراتش بپرسیم، در مورد مسئلهای جدید از او سوال کنیم، صدایش را بشنویم و پاسخهایی دریافت کنیم که بسیار شبیه پاسخهای خودش است.
اگر چنین امکانی برای یک پدر، مادر، دوست یا استاد مرده فراهم شود، آیا میتوان گفت او به زندگی بازگشته است؟
اگر بتوانیم تمام نوشتهها، آثار، سخنرانیها و خاطرات یک استاد را در اختیار هوش مصنوعی قرار دهیم و سامانهای بسازیم که به پرسشها پاسخ دهد و مانند او استدلال کند، آیا آن استاد همچنان به حیات خود ادامه میدهد؟
اگر سریال «وستورلد» را دیده باشید، احتمالاً تصویر و فضاسازی چنین امکانی برایتان ملموستر است. در آنجا با جهانی مواجه میشویم که مرز میان انسان واقعی و نسخه بازسازیشده او چندان روشن نیست. حالا اگر چنین بازسازیای با امکاناتی مانند متاورس همراه شود، شاید حتی بتوانیم با نسخه بازسازیشده یک فرد، ارتباطی برقرار کنیم که از جهاتی آسانتر و در دسترستر از ارتباط با خود او در زمان حیاتش باشد.
اینجا باید میان باقی ماندن آثار یک انسان و باقی ماندن «خود» او تفاوت گذاشت.
ما از گذشته نیز با آثار انسانهای درگذشته ارتباط برقرار میکردیم. کتابهایشان را میخواندیم، سخنرانیهایشان را میشنیدیم و از اندیشههایشان بهره میبردیم. اما هوش مصنوعی این ارتباط را وارد مرحله تازهای میکند. دیگر صرفاً با یک اثر مکتوب یا صوتی مواجه نیستیم؛ بلکه میتوانیم با نسخهای بازسازیشده از یک انسان وارد گفتگو شویم. این نسخه ممکن است چنان به شخص اصلی شبیه باشد که حتی نزدیکان او نیز در تشخیص تفاوت دچار تردید شوند.
اما آیا شباهت کامل در گفتار و رفتار، به معنای استمرار هویت است؟ یا ادامه داشتن «خود» اوست؟ آیا اگر خاطرات، ویژگیهای شخصیتی و شیوه استدلال یک انسان را بازسازی کنیم، خود آن انسان را بازسازی کردهایم؟
به نظرم اینجا یکی از جدیترین پرسشهای فلسفی هوش مصنوعی شکل میگیرد: چه چیزی باعث میشود یک انسان، همان انسان باقی بماند؟ هوش مصنوعی باید چه مؤلفههایی داشته باشد تا بتوان آن را به مرتبهای انسانی نزدیک دانست؟ اگر از منظر الهیاتی به مسئله نگاه کنیم، آیا اساساً امکان نفخ روح در هوش مصنوعی وجود دارد؟
آیا هویت انسان چیزی جز مجموعهای از خاطرات، رفتارها، ویژگیهای شخصیتی و اطلاعات قابل ثبت است؟ اگر چنین باشد، شاید بتوان تصور کرد که با بازسازی این مجموعه، انسان نیز به شکلی بازسازی شده است. اما اگر حقیقت انسان فراتر از این ویژگیها باشد، چه چیزی از او در این بازسازی غایب خواهد بود؟
آیا ماشین هم میمیرد؟
از سوی دیگر، مسئله فقط بازسازی انسان پس از مرگ نیست. خود هوش مصنوعی نیز ما را با پرسشی درباره مرگ مواجه میکند.
یک سامانه هوش مصنوعی را میتوان خاموش کرد، اطلاعاتش را پاک کرد، مدلش را از دسترس خارج کرد یا نسخهای از آن را در سختافزار دیگری اجرا کرد. اما آیا این اتفاقها را میتوان مرگ نامید؟
اگر یک مدل هوش مصنوعی را حذف کنیم، آیا چیزی مرده است؟ اگر همان مدل را در جای دیگری دوباره اجرا کنیم، آیا بازگشته است؟ اگر از آن نسخههای متعددی بسازیم، آیا با یک موجود مواجهیم یا چند موجود مستقل؟
تفاوت انسان و ماشین در اینجا اهمیت پیدا میکند. انسان با بدن و محدودیتهای زیستی خود گره خورده است. زندگی او در مسیری معین جریان دارد و مرگ، پایان این مسیر است. اما یک مدل هوش مصنوعی میتواند نسخهبرداری شود، تکثیر شود و در بسترهای مختلف به فعالیت ادامه دهد.
البته این به معنای نامیرایی قطعی هوش مصنوعی نیست. زیرساختهای آن ممکن است از بین بروند، اطلاعاتش نابود شوند یا دیگر امکان اجرای آن وجود نداشته باشد. اما نسبت آن با مرگ، دستکم از حیث امکان تکثیر و بازاجرا، با نسبت انسان متفاوت است.
در اینجا باید به یک پرسش بنیادیتر توجه کرد: آیا مرگ صرفاً به معنای توقف فعالیت و نابودی یک موجود است یا آگاهی از پایان نیز در حقیقت مرگ و مواجهه با آن نقش دارد؟
انسان میداند که میمیرد. میتواند درباره پایان خود بیندیشد، از آن بترسد، برایش معنا بسازد و حتی در برابر آن طغیان کند. اما آیا هوش مصنوعی نیز میتواند از مرگ خود آگاه شود؟
ممکن است سامانهای بتواند درباره مرگ سخن بگوید، درباره آن مقاله بنویسد، از فقدان و سوگ حرف بزند و حتی استدلالهای فلسفی پیچیدهای درباره فناپذیری ارائه کند. اما آیا این به معنای تجربه کردن مرگ است؟
باید میان توانایی سخن گفتن درباره یک موضوع و تجربه کردن آن موضوع تفاوت گذاشت.
اینکه هوش مصنوعی بتواند درباره ترس از مرگ سخن بگوید، هنوز به این معنا نیست که خود از مرگ میترسد. اینکه بتواند درباره رنج انسان متنی تأثیرگذار بنویسد، لزوماً به معنای تجربه رنج نیست.
البته پرسش از اینکه آیا ماشین میتواند روزی واجد آگاهی و تجربه درونی شود، خود مسئلهای مستقل و پیچیده است. اما حتی پیش از رسیدن به پاسخ این پرسش، باید درباره نسبت آگاهی، بدن و میرایی در انسان تأمل کنیم.
شاید مسئله اصلی، شناخت دوباره انسان باشد
ورود هوش مصنوعی به زندگی بشر، پرسشهایی را پیش روی ما گذاشته که پاسخ به آنها بدون تأمل درباره خود انسان ممکن نیست. وقتی میپرسیم آیا هوش مصنوعی میتواند فکر کند، باید درباره حقیقت تفکر بیندیشیم. وقتی میپرسیم آیا میتواند احساس کند، باید درباره احساس و تجربه انسانی تأمل کنیم. وقتی از امکان بازسازی یک انسان پس از مرگ سخن میگوییم، باید درباره هویت شخصی و حقیقت انسان سؤال کنیم. و وقتی از نامیرایی هوش مصنوعی یا نامیرایی انسان به کمک آن حرف میزنیم، دوباره به مسئله مرگ بازمیگردیم.
شاید به همین دلیل است که فکر میکنم نمیتوان فلسفه هوش مصنوعی را صرفاً با شناخت فناوری و بررسی تواناییهای آن پیش برد. باید از خود انسان شروع کرد؛ از چیستی انسان، از بدن و ذهن او، از آگاهی، اختیار، احساس، رنج، زمان و مرگ.
کتاب «میرایی» گونتر گراس برای من از همین جهت اهمیت پیدا کرد. من با دغدغه هوش مصنوعی سراغ کتابی درباره میرایی رفتم، اما در جریان این مواجهه، دوباره به پرسشهایی درباره خود انسان رسیدم. البته کتاب از جنبه فلسفی وارد این بحثها نمیشود؛ اما همین مواجهه با موضوع میرایی، برای من بهانهای شد تا پرسشهایی را دنبال کنم که در ابتدا شاید چندان به هم مرتبط به نظر نمیرسیدند.
در نهایت، به نظرم مسئلهای که در پسِ همه این پرسشها قرار دارد، هنوز بهدرستی روشن نشده است. ما درباره بازسازی انسان، حفظ خاطرات، تکثیر اطلاعات و حتی شبیهسازی رفتار او حرف میزنیم؛ اما آیا پیش از همه اینها میدانیم خود انسان چیست؟ آیا میدانیم آن حقیقتی که میخواهیم با کمک فناوری حفظش کنیم، دقیقاً کدام است؟
آیا مرگ واقعاً پایان و نابودی است؟ اساساً هنگامی که انسان میمیرد، چه اتفاقی رخ میدهد؟ خاطرات و یادها و احیاناً آثار اجتماعی و فرهنگی او برای دیگرانی که زندهاند باقی میماند؛ اما خود او چه میشود؟ چه اتفاقی برای خود انسان رخ میدهد؟
کمی عقبتر برویم. آیا خودِ انسان همین بدن است؟ اگر بدن از بین برود، آیا او هم تمام میشود؟
اگر احتمال بدهیم که حقیقت انسان با بدن او متفاوت است ــ احتمالی که برای آن شواهد و تأملات کم نیست ــ آنگاه باید پرسید چه نسبتی میان انسان و بدنش برقرار است که گسسته شدن آن را مرگ مینامیم؟ آیا مرگ، از میان رفتن خود انسان است یا پایان نسبتی است که میان او و بدنش برقرار بوده است؟
شاید تا زمانی که درباره همین پرسشهای بنیادین به تأمل ننشستهایم، سخن گفتن از نامیرایی انسان به کمک هوش مصنوعی چندان روشن نباشد. ممکن است بتوانیم صدا، تصویر، خاطرات و حتی شیوه اندیشیدن کسی را بازسازی کنیم؛ اما آیا اینها همان کسی هستند که روزی زندگی میکرد، میاندیشید، رنج میکشید و سرانجام مرد؟
شاید مسئله هوش مصنوعی در نهایت ما را به پرسشی قدیمیتر و عمیقتر بازمیگرداند: انسان چیست و مرگ با او چه میکند؟
۲۵ آبان ۱۴۰۵
وادی فتوت – قم