زندگی ماموریتگرا؛ سیره جهادی حضرت زهرا علیهاالسلام
زندگی جهادی؛ وقتی همه زندگی میدان مجاهدت است
در جریان ارزیابی مقالات رسیده به جشنواره علامه حلی، به مقالهای از حجتالاسلام نعیم حسینی (+) برخوردم با عنوان «نمط الحیاة الجهادی؛ دراسة فی ساحات الحیاة الجهادیة للسیدة الزهراء علیها السلام»؛ به معنای «سبک زندگی جهادی؛ پژوهشی در عرصههای زندگی جهادی حضرت زهرا سلاماللهعلیها».
مقاله به زبان عربی نوشته شده بود و موضوع آن بررسی ساحتهای مختلف زندگی حضرت زهرا سلاماللهعلیها از منظر جهاد و مجاهدت بود. محتوای مقاله برایم تأملبرانگیز بود؛ بهویژه نگاهی که جهاد را نه فعالیتی محدود به میدان مبارزه، بلکه حقیقتی فراگیر در ساحتهای مختلف زندگی حضرت زهرا سلاماللهعلیها میدید.
همزمانی مطالعه این مقاله با ایام فاطمیه نیز انگیزهای شد تا درباره این نگاه بیشتر فکر کنم و حاصل این تأمل را در قالب جستاری به فارسی بنویسم. آنچه در ادامه میآید، ترجمه مقاله نیست؛ تلاشی است برای گفتوگو با مسئلهای که آن مقاله پیش روی من گذاشت: «نسبت جهاد با زندگی و اینکه آیا میتوان تمام زندگی انسان را میدان مجاهدت دانست؟» و پیوند زدن آن با مبحثی چالشی تحت عنوان «زندگی ماموریتگرا».
جهاد؛ یک فعالیت یا یک سبک زندگی؟
وقتی از جهاد سخن میگوییم، معمولاً ذهنمان به سمت میدان مبارزه میرود؛ موقعیتی که انسان در آن برای دفاع از حقیقت یا مقابله با باطل، دست به اقدام میزند. در این تلقی، «جهاد» کاری است در کنار کارهای دیگر؛ ممکن است زمانی درگیر آن باشیم و زمانی هم زندگیمان به فعالیتهای دیگری بگذرد.
اما آیا جهاد را باید فقط در همین معنای محدود فهمید؟ آیا ممکن است جهاد نه یکی از فعالیتهای زندگی، بلکه جهت و حقیقتی باشد که به تمام فعالیتهای انسان معنا میدهد؟
این دو نگاه تفاوت مهمی با یکدیگر دارند. در نگاه نخست، زندگی مجموعهای از کارها و مسئولیتهای گوناگون است که جهاد هم یکی از آنهاست. در نگاه دوم، جهاد میتواند جهت کلی زندگی باشد؛ بهگونهای که انسان در موقعیتهای مختلف، با مسئولیتها و فعالیتهای متفاوتی روبهرو شود، اما همه آنها را در مسیر یک مقصد دنبال کند.
البته نباید هر کار دشوار یا هر فعالیت ارزشمندی را جهاد نامید. صرف اینکه کاری مفید باشد یا انسان برای انجام آن زحمت بکشد، بهتنهایی آن را به مجاهدت تبدیل نمیکند. مسئله این است که آن کار چه نسبتی با مقصد و مسئولیت اصلی انسان دارد. آیا بخشی از حرکتی است که زندگی او را جهت داده، یا فعالیتی پراکنده و بیارتباط با آن مسیر است؟
یک زندگی و ساحتهای گوناگون
اهمیت نگاه جهادی به سیره حضرت زهرا سلاماللهعلیها دقیقاً در همین نقطه است. مسئله فقط این نیست که ایشان در عرصههای مختلف زندگی کارهای ارزشمندی انجام دادهاند و قابلیت الگوگیری در سیره ایشان وجود دارد؛ مسئله این است که این عرصهها از یکدیگر جدا نبودهاند. زندگی ایشان یک مسیر داشته و هر بخش از آن، به اقتضای موقعیت خود، جلوهای از حرکت در همان مسیر بوده است.
در مقالهای که در ابتدای جستار به آن اشاره شد، ساحتهای مختلف زندگی حضرت زهرا(س) از جمله عبادت، زندگی خانوادگی، همسرداری، تربیت فرزندان، توجه به مسائل اجتماعی، آموزش و پاسخگویی به پرسشهای دینی و دفاع از ولایت بررسی شده است. (دستهبندی ساحتهای زندگی حضرت زهرا(س) در اینجا برگرفته از مقاله یادشده است.)
در نگاه اول، با مجموعهای از فعالیتهای متفاوت روبهرو هستیم؛ فعالیتهایی که بعضی در خانه انجام میشوند، بعضی در ارتباط با دیگران و بعضی در عرصه عمومی جامعه. اما پرسش مهم این است: چه چیزی این فعالیتهای گوناگون را به یکدیگر پیوند میدهد؟ آیا صرف اینکه همه این کارها از یک شخصیت سر زدهاند، برای فهم وحدت زندگی او کافی است؟ یا باید به دنبال مقصدی بود که به همه این فعالیتها جهت داده است؟
به نظرم اهمیت موضوع در پاسخ به همین پرسش است. اگر ساحتهای مختلف زندگی را فقط کنار هم قرار دهیم، نهایتاً فهرستی از کارهای ارزشمند خواهیم داشت؛ اما اگر بتوانیم نسبت آنها را با یک مقصد واحد بفهمیم، آنوقت با تصویری متفاوت از زندگی روبهرو میشویم: زندگیای که در آن، فعالیتهای گوناگون پراکنده و بیارتباط نیستند، بلکه هرکدام در جای خود بخشی از یک حرکت واحدند.
مقصدی که به زندگی جهت میدهد
اما این مسیر واحد از کجا میآید؟ به نظرم برای پاسخ به این پرسش باید کمی از سیره حضرت زهرا سلاماللهعلیها فاصله بگیریم و به مسئلهای کلیتر درباره زندگی انسان توجه کنیم: انسان برای چه آفریده شده و قرار است عمر خود را صرف چه چیزی کند؟
در دعایی منسوب به حضرت زهرا سلاماللهعلیها میخوانیم:
«اللَّهُمَّ فَرِّغْنِي لِمَا خَلَقْتَنِي لَهُ، وَلَا تَشْغَلْنِي بِمَا تَكَفَّلْتَ لِي بِهِ»؛
خدایا، مرا برای آنچه به خاطرش آفریدهای، فارغ بدار و به آنچه خودت عهدهدار آن شدهای، سرگرمم مکن!
البته این مضمون با عبارت دیگری مشهور شده است؛ «و اسْتَعْمِلْنِی لِمَا خَلَقْتَنِی لَهُ» که این تعبیر ظاهرا در منابع روایی ما وجود ندارد.
این فراز از دعا، نگاه قابل تأملی به زندگی انسان دارد. گویی انسان از خدا میخواهد او را از مشغولیتهایی که مقصد اصلی زندگیاش را تحتالشعاع قرار میدهند، رها کند تا بتواند به چیزی بپردازد که برای آن آفریده شده است. مسئله فقط انجام دادن کارهای مختلف نیست؛ مهم این است که انسان بداند برای چه آفریده شده و چه چیزی باید جهتدهنده زندگی او باشد.
هر انسانی در زندگی خود با موقعیتها و مسئولیتهای متعددی روبهروست. ممکن است بخشی از عمرش را صرف تحصیل و آموختن کند، بخشی را به خانواده اختصاص دهد، در موقعیتی مسئولیتی اجتماعی بر عهده بگیرد و در زمانی دیگر به فعالیتی علمی یا فرهنگی مشغول شود. این تفاوت در فعالیتها لزوماً به معنای تعدد مقصدها نیست. چهبسا همه این مسئولیتها، با وجود تفاوت ظاهری، در خدمت یک هدف و مأموریت واحد باشند.
در چنین نگاهی، مقصد واحد قرار نیست همه فعالیتهای انسان را شبیه به هم کند؛ بلکه به آنها جهت مشترک میدهد. انسان در هر موقعیت، متناسب با همان موقعیت عمل میکند، اما میداند این فعالیتها در نهایت باید در خدمت یک ماموریت باشند. شاید زندگی جهادی را بتوان از همینجا فهمید: اینکه انسان مقصدی داشته باشد و مسئولیتهای گوناگون خود را در نسبت با آن مقصد بشناسد؛ یا تعبیری دیگر اینکه انسان در زندگی خود ماموریتی عمری داشته باشد که مسئولیتهای گوناگون خود را در نسبت با آن مسئولیت عمری خویش بشناسد.
مأموریت حضرت زهرا(س) در موقعیتهای گوناگون زندگی
با این نگاه، وقتی دوباره به زندگی حضرت زهرا سلاماللهعلیها برمیگردیم، پرسش دقیقتری پیش روی ما قرار میگیرد: مأموریت حضرت چه بود و چگونه در موقعیتهای متفاوت زندگی ایشان ظهور پیدا میکرد؟
برای پاسخ به این پرسش، باید میان مقصد کلی زندگی و مأموریت تاریخی و اجتماعی انسان تفاوت گذاشت. مقصد کلی، همان بندگی خدا و حرکت در مسیر رضایت اوست؛ اما این مقصد در زندگی هر انسان، با توجه به موقعیت و مسئولیتهایی که بر عهده دارد، صورتهای مشخصی پیدا میکند.
حضرت زهرا(س) نیز در موقعیت تاریخی خاصی زندگی میکردند؛ دختر پیامبر خدا(ص) بودند و در برابر جامعهای قرار داشتند که پس از رحلت پیامبر با مسائل و تحولات مهمی روبهرو شده بود. در چنین موقعیتی، دفاع از حقیقت دین و ولایت، بخشی از مسئولیت تاریخی ایشان بود. اما این مسئولیت را نباید تنها در یک عرصه و یک مقطع از زندگی حضرت جستوجو کرد.
زندگی خانوادگی، تربیت فرزندان، عبادت، ارتباط با مردم و حضور در مسائل اجتماعی، هرکدام موقعیتی متفاوت با اقتضائات خاص خود بودند. با این حال، میتوان پرسید این موقعیتها چگونه در مسیر واحد زندگی ایشان قرار میگرفتند؟ چگونه عبادت و بندگی، مسئولیت خانوادگی و دفاع از حقیقت دین، اجزای جداگانه و بیارتباط یک زندگی نبودند؟
شاید پاسخ را باید در همین پیوند جستوجو کرد. مقصد واحد به این معنا نیست که انسان در همه موقعیتها یک کار مشخص انجام دهد؛ بلکه یعنی در هر موقعیتی، متناسب با مسئولیتی که دارد، در همان مسیر حرکت کند. در این صورت، خانه و جامعه، عبادت و فعالیت اجتماعی، تربیت و دفاع از حق، الزاماً میدانهایی جدا از یکدیگر نیستند. هرکدام میتوانند جلوهای از یک مأموریت باشند.
وقتی همه زندگی در یک مسیر قرار میگیرد
شاید یکی از نکتههای مهم در فهم «زندگی جهادی» یا «زندگی ماموریتگرا» همین باشد: جهاد لزوماً به معنای انجام یک فعالیت خاص در تمام لحظههای زندگی نیست. قرار نیست انسان همیشه در میدان نبرد حضور فیزیکی داشته باشد یا همه کارهای روزمرهاش ظاهری شبیه فعالیتهای سیاسی و اجتماعی پیدا کنند. مسئله این است که زندگی او در مجموع چه جهتی دارد و کارهای گوناگونش در خدمت چه مقصد و ماموریتی قرار گرفتهاند.
ممکن است دو نفر فعالیتهای ظاهراً مشابهی داشته باشند؛ هر دو درس بخوانند، خانواده تشکیل دهند، به دیگران کمک کنند و در جامعه حضور داشته باشند. اما این شباهت ظاهری لزوماً به معنای یکسان بودن جهت زندگی آنها نیست. آنچه به فعالیتها معنا میدهد، نسبتی است که با مقصد و مسئولیت انسان پیدا میکنند.
از این منظر، زندگی جهادی را نباید فقط در لحظههای استثنایی و پرهیاهو جستوجو کرد. گاهی مجاهدت در یک تصمیم دشوار اجتماعی ظهور میکند و گاهی در مسئولیتی که شاید در نگاه دیگران کاملاً «معمولی» باشد. آنچه این موقعیتها را به هم پیوند میدهد، مقصد و ماموریتی است که انسان برای زندگی خود برگزیده و میکوشد هیچیک از ساحتهای زندگیاش را بیرون از آن مسیر قرار ندهد.
بازگشت به سیره حضرت زهرا(س) نیز از همین زاویه اهمیت پیدا میکند. زندگی ایشان فقط مجموعهای از فضیلتهای پراکنده و کارهای ارزشمند نیست؛ میتوان آن را زندگیای دید که در آن ساحتهای مختلف، با وجود تفاوت و تنوع، در جهت یک مقصد و ماموریت حرکت میکنند. شاید معنای زندگی جهادی و ماموریتگرا همین باشد: نه اینکه جهاد بخشی از زندگی باشد، بلکه زندگی در مسیر جهاد و مجاهدت قرار بگیرد و ماموریت عمری، تمام زندگی و ساحتهای آن را رنگ بدهد؛ حتی استراحت و تفریح!
پس از پایان نگارش این جستار، متوجه شدم که نویسنده مقاله فوق الذکر، در کانال شخصی خود، همین مقاله را با پرورش و بازنویسی به زبان فارسی منتشر کرده است؛ در اینجا میتوانید آن را مورد ملاحظه قرار دهید. (https://eitaa.com/AatasheDel/199)
۲۰ آبان ۱۴۰۵
تیه شهرک مهدیه – قم