آیا میتوان موحد بود و دغدغه پیشرفت ایران را نداشت؟
توحید؛ ایمانی که نمیگذارد نسبت به جامعه بیتفاوت باشیم
آیا ممکن است کسی به توحید ایمان داشته باشد، نماز بخواند، اهل عبادت باشد، اما نسبت به جامعهای که در آن زندگی میکند و نظمی که بر زندگی مردم حاکم است، کاملاً بیتفاوت بماند؟
شاید در نگاه اول، میان این دو مسئله ارتباط چندانی نبینیم. تصور کنیم توحید یک اصل اعتقادی است که باید آن را بپذیریم و در زندگی فردی و مناسک دینی خود به آن پایبند باشیم؛ در کنار آن هم وظایف دیگری داریم، از جمله مسئولیتهای اجتماعی و تلاش برای اصلاح جامعه. اما آیا واقعاً میتوان اینقدر ساده میان توحید و مسئولیت اجتماعی فاصله انداخت؟
وقتی به درسهای دهم و یازدهم کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» میرسیم، با تقریری از توحید روبهرو میشویم که چنین فاصلهای را برنمیتابد. در این دو درس، توحید صرفاً یک باور ذهنی یا اعتقاد قلبی نیست؛ حقیقتی است که باید در تمام ابعاد زندگی انسان و حتی در شکل و قواره جامعه ظهور پیدا کند. گویی آقای شهید میخواهد مخاطب را به فهمی از توحید برساند که نتیجه طبیعی آن، احساس مسئولیت در برابر سرنوشت جامعه است.
توحید؛ فراتر از یک اعتقاد فردی
در نگاه رایج، ممکن است توحید را به معنای اعتقاد به یگانگی خداوند بدانیم؛ اینکه خدا یکی است، آفریننده جهان است و هیچ معبودی جز او وجود ندارد. البته این اعتقاد، اساس و نقطه آغاز توحید است؛ اما بحث آقای شهید در این دو درس، در همین نقطه متوقف نمیماند.
ایشان بر این نکته تأکید میکند که توحید، علاوه بر یک بینش و شناخت، عقیدهای متضمن تعهد و مسئولیت است. این تعهد نیز فقط به رفتارهای شخصی و تکالیف فردی محدود نمیشود؛ بلکه حکومت، اقتصاد، روابط بینالملل و روابط انسانها با یکدیگر را هم دربرمیگیرد. به تعبیر دیگر، توحید باید در قواره و اندام جامعه اثر بگذارد و جامعه موحد را از جامعه غیرموحد متمایز کند.
اینجا با یک پرسش اساسی روبهرو میشویم: اگر خداوند را تنها معبود و صاحب اختیار حقیقی عالم میدانیم، آیا میتوانیم در زندگی اجتماعی خود، حاکمیت و فرمانروایی دیگران را به رسمیت بشناسیم؟ آیا میتوانیم بپذیریم که خداوند آفریننده و مدبر جهان باشد، اما در تعیین مسیر زندگی اجتماعی انسانها و تنظیم مناسبات آنان هیچ نقشی نداشته باشد؟
آقای شهید میخواهد نشان دهد که چنین تفکیکی با حقیقت توحید سازگار نیست. اگر خداوند صاحب خلق و امر است، اگر تدبیر عالم به دست اوست، پس چرا تدبیر زندگی انسان و تعیین مسیر حرکت جامعه از قلمرو فرمان و اراده او خارج باشد؟
بنابراین توحید فقط به این معنا نیست که در ذهن خود به خدای یگانه باور داشته باشیم؛ بلکه باید بپذیریم که این باور در شیوه زندگی، مناسبات اجتماعی و نظمی که بر جامعه حاکم میشود نیز اثرگذار است. جامعه توحیدی نمیتواند همان قواره و ساختار جامعهای را داشته باشد که بر اساس اطاعت از قدرتها و فرمانرواییهای غیرالهی شکل گرفته است.
عبادت فقط سجده کردن نیست!
یکی از نکات مهم این دو درس، تبیین معنای عبادت است. معمولاً وقتی از عبادت سخن میگوییم، ذهنمان به سمت نماز، سجده، نیایش و مناسک دینی میرود. اینها البته از مصادیق عبادتاند؛ اما آقای شهید با تکیه بر آیات قرآن، معنای گستردهتری از عبادت را پیش روی مخاطب قرار میدهد.
در این معنا، عبادت فقط به معنای سجده کردن یا انجام مناسک نیست؛ بلکه اطاعت بیقیدوشرط و مستقل از یک شخص یا قدرت نیز میتواند مصداق عبادت باشد. برای توضیح این مسئله، به ماجرای عدی بن حاتم و آیهای اشاره میشود که درباره پیروی مسیحیان و یهودیان از احبار و رهبان سخن میگوید:
«اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ»
عدی بن حاتم از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله درباره این آیه پرسید؛ چراکه پیروان آن ادیان، عالمان و راهبان خود را سجده نمیکردند. پاسخ پیامبر این بود که وقتی آن عالمان، حرام خدا را حلال و حلال خدا را حرام میکردند و مردم نیز از آنان پیروی میکردند، در حقیقت آنان را عبادت کرده بودند.
در همین چارچوب، روایت امام جواد علیهالسلام نیز معنای روشنی پیدا میکند:
«مَنْ أَصْغَى إِلَى نَاطِقٍ فَقَدْ عَبَدَهُ»
هرکس به سخن گویندهای گوش بسپارد، او را عبادت کرده است؛ البته باید دید آن گوینده از جانب خدا سخن میگوید یا از جانب شیطان.
با این نگاه، عبادت دیگر محدود به رفتارهای آشکار مذهبی نیست. ممکن است انسانی هیچگاه در برابر قدرتی سجده نکند، اما در عمل، بیقیدوشرط فرمانبردار آن باشد. ممکن است در ظاهر اهل عبادت باشد، اما در تنظیم زندگی خود، معیارها و فرمانهای دیگری را مستقل از فرمان خدا بپذیرد.
این مسئله فقط درباره اشخاص هم نیست. قانون، نظم اجتماعی، سنتها و آداب نیز میتوانند در جایگاه چیزی قرار بگیرند که انسان از آنها پیروی میکند. مسئله این است که این نظم و قانون از کجا سرچشمه گرفته و با چه معیاری شکل گرفته است. آیا در امتداد فرمان خداوند است یا در برابر آن قرار میگیرد؟
پس مسئله اصلی این نیست که انسان از کسی یا چیزی پیروی میکند؛ زندگی اجتماعی بدون نظم و قانون ممکن نیست. مسئله این است که اطاعت مطلق و بیقیدوشرط، حق چه کسی است. از منظر توحید، این حق به خداوند اختصاص دارد و هیچکس نمیتواند مستقلاً در جایگاه او قرار بگیرد.
توحید؛ راه رهایی انسان
اگر اطاعت بیقیدوشرط از غیر خدا را نوعی عبادت بدانیم، آنگاه معنای دیگری از توحید نیز آشکار میشود: توحید، راه رهایی انسان از بندگی قدرتهای غیرالهی است. (+)
آقای شهید در این دو درس، از نیروهایی سخن میگوید که انسان را به اطاعت از خود فرامیخوانند؛ نیروهایی که گاهی در قالب قدرتهای مذهبی، مانند احبار و رهبان، ظاهر میشوند و گاهی در قالب قدرتهای دنیایی و سیاسی، مانند طاغوتها، ملأ و مترف. در کنار این نیروهای بیرونی، نفس اماره نیز انسان را به بندگی غیر خدا میکشاند. شیطان هم در این بحث، مفهومی محدود به یک موجود نامرئی نیست؛ بلکه عنوانی عام برای نیروهای شرآفرین و منحرفکننده است.
نکته مهم این است که ممکن است انسان در زندگی شخصی خود اهل تقوا و پرهیزگاری باشد، اما در برابر یک مرکز قدرت غیرالهی، فرمانبرداری بیقیدوشرط داشته باشد. چنین وضعیتی با حقیقت توحید سازگار نیست؛ زیرا انسان در بخشی از زندگی خود، اختیار و حق فرمانروایی را به کسی یا چیزی واگذار کرده که از مرکز قدرت الهی الهام نمیگیرد.
این اطاعت، فقط یک مسئله اعتقادی یا نظری نیست؛ بلکه مستقیماً با آزادی و تعالی انسان ارتباط دارد. انسانی که اختیار و اراده خود را در برابر قدرتهای غیرالهی کنار میگذارد، فرصت رشد و شکوفایی خود را نیز محدود میکند. آقای شهید برای توضیح این وضعیت، تصویری از گیاهی ارائه میکند که رویش آن را با سرپوشی محدود کردهاند. گیاه ظرفیت رشد دارد، اما چیزی مانع شکوفایی آن شده است. انسان نیز برای رشد و تعالی آفریده شده، اما بندگی غیر خدا، او را از حرکت در مسیر کمال بازمیدارد.
از این منظر، توحید فقط دعوت به پرستش خدای یگانه نیست؛ دعوت به آزاد شدن از هر بندگی دیگری نیز هست. انسان موحد، انسانی است که اجازه نمیدهد هیچ قدرتی، هیچ شخصی و هیچ نظمی خود را در جایگاه خداوند بنشاند و اراده و مسیر زندگی او را بهصورت مستقل تعیین کند.
شاید به همین دلیل است که آقای شهید، هدف پیامبران را موحد کردن مردم میداند؛ یعنی باز کردن زنجیر اطاعت غیر خدا از دست و گردن انسانها. پیامبران آمدهاند تا انسان را از بندگی قدرتهایی که او را به غیر خدا فرامیخوانند، آزاد کنند و زمینه بندگی حقیقی خداوند را فراهم آورند.
+ شاید بد نباشد در این خصوص نگاشتهای با عنوان آزاداندیشی توحیدی یا مدرن، را نگاهی بیندازید! (لینک)
از ایمان به توحید تا اراده ساختن جامعه
اکنون میتوانیم به پرسش آغازین بازگردیم. آیا انسانی که به چنین معنایی از توحید رسیده است، میتواند نسبت به جامعهای که در آن زندگی میکند بیتفاوت باشد؟
اگر توحید فقط یک اعتقاد فردی بود، شاید میشد میان ایمان و مسئولیت اجتماعی فاصله انداخت. اما وقتی توحید به معنای نفی اطاعت غیر خدا و پذیرش حاکمیت و فرمان الهی در تمام عرصههای زندگی است، دیگر نمیتوان آن را از شکل جامعه و نظمی که بر زندگی انسانها حاکم است جدا کرد.
در این نگاه، جامعه موضوعی بیرون از دینداری انسان نیست. نمیتوان گفت من در زندگی شخصی خود موحدم و به تکالیف فردیام عمل میکنم، اما اینکه جامعه بر چه اساسی اداره میشود، چه مناسباتی بر آن حاکم است و چه قدرتهایی مسیر زندگی مردم را تعیین میکنند، به من ارتباطی ندارد.
چنین تفکیکی، با آن تصویری که آقای شهید از توحید ارائه میکند، سازگار نیست. اگر انسان موحد نمیخواهد در برابر غیر خدا سر تسلیم فرود بیاورد، باید نسبت به نظمی که بر زندگی اجتماعی حاکم است نیز حساس باشد. اگر قرار است جامعه بر اساس توحید شکل بگیرد، پس ساختن چنین جامعهای نمیتواند مسئولیتی بیگانه با ایمان او باشد.
اینجا به یک نکته مهم تربیتی میرسیم. گاهی مسئولیت اجتماعی را بهعنوان یک تکلیف در کنار سایر تکالیف دینی به انسان معرفی میکنیم؛ به او میگوییم همانطور که نماز میخوانی، درس میخوانی و به وظایف فردی خود عمل میکنی، باید در امور اجتماعی نیز مشارکت داشته باشی. در این صورت، مسئولیت اجتماعی چیزی است که به مجموعه وظایف انسان دیندار اضافه میشود.
اما در فهمی که از این دو درس به دست میآید، ماجرا میتواند عمیقتر از این باشد. قرار نیست ابتدا انسانی دیندار تربیت کنیم و سپس از او بخواهیم در کنار دینداریاش، مسئولیت اجتماعی هم داشته باشد؛ بلکه قرار است انسانی موحد تربیت شود که خودِ فهم توحیدیاش او را به مسئولیت در برابر جامعه میرساند.
در چنین نگاهی، ساختن جامعه یک فعالیت اضافی در کنار دینداری نیست؛ بخشی از حقیقت دینداری انسان است. مخاطب خودش را انسانی موحد میبیند که در برابر سرنوشت جامعه مسئول است. شاید آقای شهید نمیخواهد فقط به انسان مسلمان بگوید در ساختن جامعه مشارکت کن؛ میخواهد انسانی بسازد که اساساً نمیتواند نسبت به ساختهنشدن جامعه توحیدی بیتفاوت باشد.
قیام لله برای ساختن و پیشرفت ایران
اگر این فهم از توحید را جدی بگیریم، میتوانیم یک گام دیگر هم پیش برویم.
جامعه توحیدی قرار نیست در حد یک مفهوم انتزاعی باقی بماند. هر جامعهای که انسان در آن زندگی میکند، با مسائل و واقعیتهای مشخصی روبهروست؛ با اقتصاد، فرهنگ، علم، آموزش، سیاست، روابط اجتماعی و مجموعهای از نیازها و ظرفیتها. بنابراین مسئولیت انسان موحد نیز باید در همین واقعیتها ظهور پیدا کند.
برای ما که در ایران زندگی میکنیم، این مسئولیت میتواند در صورت تلاش برای ساختن و پیشرفت ایران معنا پیدا کند. ساختن ایران، در این چارچوب، صرفاً یک علاقه ملی یا فعالیتی اجتماعی در کنار سایر وظایف نیست؛ میتواند صورت عینی همان مسئولیتی باشد که از فهم توحیدی انسان سرچشمه میگیرد.
البته این تعبیر، عین عبارت آقای شهید در این دو جلسه نیست؛ بلکه امتداد دادن مبانیای است که ایشان در بحث توحید، عبودیت و نظام اجتماعی مطرح میکند. وقتی توحید به مسئولیت در برابر شکل جامعه میرسد، دیگر نمیتوان نسبت به وضع موجود و آینده آن بیدغدغه بود. نمیتوان به جامعهای توحیدی ایمان داشت، اما برای ساختهشدن آن ارادهای نداشت؛ نمیتوان به ظرفیتهای یک ملت و ضرورت تعالی آن باور داشت، اما پیشرفت آن ملت مسئله و دغدغه انسان موحد نباشد.
از این منظر، میتوان میان توحید و مفهوم «قیام لله» نیز پیوندی جدی برقرار کرد. قیام لله یعنی انسان از موضع ایمان و بندگی خداوند برخیزد و در مسیر تحقق خواست الهی حرکت کند. چنین قیامی نمیتواند نسبت به واقعیت زندگی انسانها و سرنوشت جامعه بیاعتنا باشد. ایمان به توحید، انسان را به ایستادن و حرکت کردن فرامیخواند؛ حرکتی برای تغییر واقعیت و ساختن نظمی که با حقیقت توحید سازگارتر باشد.
پس پیشرفت ایران نیز میتواند یکی از میدانهای ظهور همین اراده باشد؛ قیام لله برای ساختن ایرانی پیشرفته، مستقل، عادلانه و برخوردار از ظرفیتهایی که انسانها در آن امکان رشد و تعالی بیشتری پیدا کنند. پیشرفت در این معنا، صرفاً افزایش ثروت یا دستیابی به فناوری نیست؛ بلکه حرکت همهجانبه جامعه به سوی وضعیتی شایستهتر و نزدیکتر به آرمانهای توحیدی است.
شاید مهمترین پرسشی که پس از خواندن این دو جلسه باید از خودمان بپرسیم، همین باشد: آیا توحید برای ما فقط حقیقتی است که به آن اعتقاد داریم و در مناسک دینی خود به آن پایبندیم، یا حقیقتی است که باید تمام هویت، اراده و زندگی ما را شکل دهد؟
اگر پاسخ ما دومی باشد، دیگر نمیتوانیم میان ایمان به توحید و دغدغه پیشرفت ایران فاصله بیندازیم. نمیتوانیم خود را موحد بدانیم، اما نسبت به ساختهنشدن جامعهای شایسته و پیشرفت نکردن کشورمان بیتفاوت باشیم. در این نگاه، پیشرفت ایران دیگر موضوعی بیرون از دینداری نیست که بخواهیم آن را در کنار سایر دغدغههای دینی قرار دهیم؛ بلکه میتواند بخشی از مسئولیت و تعهدی باشد که از دل ایمان به توحید برمیخیزد.
و شاید بتوان گفت آقای شهید در این دو جلسه، فراتر از آنکه بخواهد تصویری تازه از توحید به مخاطب ارائه کند، در پی ساختن هویتی تازه برای انسان مسلمان است؛ هویتی که در آن، انسان خود را موحد میبیند، خود را در برابر سرنوشت جامعه مسئول میداند و پیشرفت جامعه و کشورش را بخشی از مسئولیت دینی خود میشمارد. گویی قرار است انسان به جایی برسد که نتواند میان بندگی خداوند و تلاش برای ساختن ایران فاصله بیندازد؛ چراکه در چنین هویتی، قیام برای پیشرفت ایران، چیزی جدا از دینداری نیست؛ برخاسته از حقیقت همان دینداری است.
۲۷ آبان ۱۴۰۵
وادی فتوت – قم