معماری نوشته، از ضرورتهای نویسندگی
پیش از آنکه بنویسیم، باید معماری کنیم!
چرا داشتن ایدهها و مطالب خوب، لزوماً به داشتن یک نوشته خوب منجر نمیشود؟
ما معمولاً وقتی میخواهیم درباره موضوعی بنویسیم، از جمعآوری مطالب شروع میکنیم. کتابها را ورق میزنیم، یادداشتهای قبلیمان را مرور میکنیم، جستوجو میکنیم و هرچه را مرتبط به نظر میرسد، جایی ثبت میکنیم. گاهی آنقدر مطلب جمع میکنیم که دیگر نمیدانیم با این همه داشته چه کنیم. کدام را اول بیاوریم؟ کدام را کنار بگذاریم؟ از کجا شروع کنیم و به کجا برسیم؟
شاید این تجربه برای بسیاری از ما آشنا باشد: مطالب فراوانی در اختیار داریم، نکتههای خوبی پیدا کردهایم و حتی بعضی از آنها را با دقت و ظرافت یادداشت کردهایم؛ اما وقتی میخواهیم آنها را به یک نوشته تبدیل کنیم، چیزی درست پیش نمیرود. متن پیش میرود، اما بحث پیش نمیرود. بندها پشت سر هم میآیند، اما معلوم نیست چه نسبتی با یکدیگر دارند. هرچه مینویسیم، به جای آنکه نوشته روشنتر شود، گاهی پراکندگی آن بیشتر میشود.
شاید مشکل از جملهها نباشد؛ شاید هنوز نمیدانیم چه بنایی میخواهیم بسازیم.
نوشته، انبار مطالب نیست!
یکی از اشتباهات رایج در نوشتن این است که تصور میکنیم کافی است مطالب مرتبط با یک موضوع را پیدا کنیم و آنها را به ترتیبی مناسب کنار هم قرار دهیم. نتیجه چنین کاری معمولاً متنی است که اطلاعات فراوانی دارد، اما حرف روشنی نمیزند. هر بند نکتهای را مطرح میکند، هر پاراگراف چیزی به دانستههای خواننده میافزاید و هر شاهدی بهتنهایی قابل توجه است؛ اما حاصل همه اینها لزوماً یک نوشته منسجم نیست.
نوشته خوب صرفاً مجموعهای از مطالب خوب نیست. میان اجزای یک نوشته باید نسبتی برقرار باشد. هر مطلب باید جایگاه مشخصی داشته باشد و حضورش به پیشبرد بحث کمک کند. بعضی مطالب زمینه بحث را فراهم میکنند، بعضی مسئله را روشنتر میکنند، بعضی برای اثبات یک ادعا به کار میآیند و بعضی دیگر خواننده را به نتیجه میرسانند.
برای مثال، اگر بخواهیم درباره اندیشهورزی بنویسیم، ممکن است مطالب فراوانی درباره تفکر، علم، مطالعه، فلسفه، پرسشگری، خلاقیت و حتی تاریخ تمدن جمعآوری کنیم. هرکدام از این موضوعات میتوانند ارزشمند باشند؛ اما آیا قرار است همه آنها در یک نوشته حضور داشته باشند؟ آیا صرف ارتباط داشتن با اندیشهورزی برای ورودشان به متن کافی است؟
اگر قرار باشد از هر موضوع مرتبط، مطلبی به نوشته اضافه کنیم، خیلی زود با متنی روبهرو میشویم که از هر دری سخنی دارد، اما معلوم نیست دقیقاً چه میخواهد بگوید.
به همین دلیل، پیش از آنکه به جملهها و عبارتها بپردازیم، باید به معماری نوشته فکر کنیم؛ یعنی نسبت میان اندیشهها و مطالب را بشناسیم و جایگاه هرکدام را در کلیت نوشته مشخص کنیم.
اول باید بدانیم چه میخواهیم بگوییم
شاید مهمترین پرسش پیش از نوشتن این باشد: من دقیقاً چه حرفی برای گفتن دارم؟
این پرسش در نگاه اول ساده است، اما پاسخ دادن به آن چندان آسان نیست. گاهی موضوعی را برای نوشتن انتخاب میکنیم، اما هنوز حرف مشخصی درباره آن نداریم. مثلاً میخواهیم درباره اهمیت اندیشهورزی بنویسیم. موضوع گسترده و جذابی است و مطالب فراوانی هم میتوان درباره آن پیدا کرد؛ اما اهمیت اندیشهورزی دقیقاً از چه جهت؟ چه مسئلهای درباره آن وجود دارد؟ قرار است چه نکتهای را به خواننده نشان دهیم؟
آیا میخواهیم بگوییم اندیشهورزی از دانشاندوزی مهمتر است؟ آیا مسئله ما این است که چرا با وجود دسترسی گسترده به اطلاعات، کمتر فکر میکنیم؟ آیا میخواهیم تفاوت دانستن و اندیشیدن را توضیح دهیم؟ یا دغدغهمان این است که چرا برخی افراد با وجود دانش فراوان، در تحلیل مسائل و مواجهه با واقعیتها ناتواناند؟
اینها پرسشهای متفاوتی هستند و هرکدام میتوانند به نوشتهای مستقل منجر شوند. حتی اگر همه آنها در یک نوشته حضور داشته باشند، باید بدانیم کدامیک مسئله اصلی و کدامیک در خدمت آن است.
موضوع، محدوده کلی نوشته را مشخص میکند؛ اما حرف اصلی، جهت حرکت آن را تعیین میکند.
ممکن است دو نفر درباره اندیشهورزی بنویسند، اما دو نوشته کاملاً متفاوت تولید کنند؛ چون هرکدام مسئله متفاوتی را دنبال میکنند و میخواهند خواننده را به نتیجه متفاوتی برسانند.
بنابراین، پیش از آنکه قلم به دست بگیریم، باید بتوانیم حرف اصلی خودمان را در یک یا چند جمله روشن بیان کنیم. مثلاً: «در روزگاری که دسترسی به اطلاعات آسانتر از همیشه شده است، مسئله اصلی ما کمبود دانش نیست؛ بلکه ناتوانی در اندیشیدن به داشتههای خودمان است.»
این جمله میتواند هسته یک نوشته باشد. حالا میدانیم قرار است چه چیزی را نشان دهیم و میتوانیم درباره مطالبی که باید در متن حضور داشته باشند تصمیم بگیریم.
البته همیشه قرار نیست از همان ابتدا همهچیز روشن باشد. گاهی خود نوشتن به کشف حرف اصلی کمک میکند. ممکن است در جریان مطالعه و یادداشتبرداری به نکتهای برسیم که اساساً از ابتدا در ذهنمان نبوده است. مهم این است که پیش از نهایی کردن نوشته، بدانیم کدام حرف قرار است محور آن باشد و سایر مطالب چه نسبتی با آن دارند.
خواننده را از کجا به کجا میبریم؟
وقتی حرف اصلی روشن شد، پرسش بعدی این است که چگونه میخواهیم آن را به خواننده منتقل کنیم؟
هر نوشتهای یک مسیر فکری دارد. خواننده از نقطهای وارد بحث میشود، با مسئلهای مواجه میشود، توضیحاتی دریافت میکند، استدلالها و شواهدی را میبیند و در نهایت به نتیجهای میرسد. هنر نویسنده این است که این مسیر را درست طراحی کند.
فرض کنیم میخواهیم همان حرف اصلی درباره اندیشهورزی را دنبال کنیم: دسترسی فراوان به اطلاعات، لزوماً به معنای اندیشهورزتر شدن ما نیست.
برای اثبات این ادعا، میتوانیم مستقیماً درباره تفاوت دانش و اندیشه صحبت کنیم؛ اما شاید بهتر باشد ابتدا از تجربهای آشنا شروع کنیم: هر روز با انبوهی از اطلاعات، تحلیلها، خبرها و دیدگاهها مواجه میشویم، مطالب فراوانی میخوانیم و حتی ممکن است درباره موضوعات مختلف اطلاعات خوبی داشته باشیم؛ اما آیا این دانستهها واقعاً به فهم عمیقتر ما از مسائل منجر شدهاند؟
از این پرسش میتوان به تفاوت میان دانستن و اندیشیدن رسید. سپس توضیح داد که اندیشهورزی صرفاً به معنای دریافت اطلاعات بیشتر نیست؛ بلکه مستلزم پرسیدن، سنجیدن، برقرار کردن نسبت میان دانستهها و رسیدن به فهمی مستقل است. در ادامه میتوان نشان داد که چرا انباشت اطلاعات بدون تفکر، گاهی به جای تعمیق فهم، به سطحینگری میانجامد.
میبینیم که اینجا فقط با انتخاب چند مطلب روبهرو نیستیم؛ بلکه داریم مسیری را طراحی میکنیم که خواننده باید طی کند. از یک تجربه آشنا شروع میکنیم، مسئله را پیش میکشیم، مفاهیم لازم را توضیح میدهیم و به ادعای اصلی میرسیم.
ترتیب مطالب نباید صرفاً تابع ترتیب مطالعه و یادداشتبرداری ما باشد. اینکه ابتدا فلان کتاب را خواندهایم و بعد به مطلب دیگری رسیدهایم، دلیل نمیشود که در نوشته هم مطالب را به همان ترتیب بیاوریم. ترتیب نوشته باید تابع منطق بحث و نیاز خواننده باشد.
گاهی لازم است از یک پرسش شروع کنیم و بهتدریج پاسخ آن را آشکار سازیم. گاهی باید ابتدا یک تصور رایج را به چالش بکشیم تا زمینه طرح دیدگاه خودمان فراهم شود. گاهی هم بهتر است حرف اصلی را در همان ابتدا مطرح کنیم و سپس برای آن استدلال بیاوریم.
اینها انتخابهایی هستند که به معماری نوشته مربوط میشوند، نه صرفاً به جملهپردازی.
هنر نوشتن، هنر کنار گذاشتن هم هست
یکی از دشوارترین بخشهای نوشتن، کنار گذاشتن مطالبی است که برای به دست آوردنشان وقت گذاشتهایم.
فرض کنید برای نوشتن درباره اندیشهورزی، چند روز مطالعه کردهایم. از تاریخ فلسفه و زندگی فیلسوفان مطالبی جمع کردهایم، درباره نسبت علم و عمل یادداشت برداشتهایم، سخنان اندیشمندان را گرد آوردهایم و حتی چند نمونه از تمدنهای بزرگ و نقش اندیشه در شکلگیری آنها پیدا کردهایم. حالا باید تصمیم بگیریم کدامیک از این مطالب در نوشته حضور داشته باشند.
ممکن است شرح زندگی یک فیلسوف بسیار خواندنی باشد، اما چه نسبتی با ادعای ما درباره تفاوت انباشت اطلاعات و اندیشهورزی دارد؟ ممکن است نقلقولی زیبا درباره تفکر پیدا کرده باشیم، اما آیا حضور آن به استحکام بحث کمک میکند؟ آیا لازم است برای توضیح مسئله خودمان، وارد تاریخ فلسفه شویم؟
ارزشمند بودن یک مطلب به معنای مناسب بودن آن برای هر نوشتهای نیست. ممکن است مطلبی بسیار مهم باشد، اما به مسئلهای که در این نوشته دنبال میکنیم ارتباط مستقیمی نداشته باشد. ممکن است توضیحی درست و مفید باشد، اما مسیر بحث را طولانی کند. حتی ممکن است نکتهای که خودمان علاقه زیادی به آن داریم، در نوشته حاضر جایگاهی نداشته باشد.
نویسنده باید بتواند میان آنچه میداند و آنچه لازم است بنویسد، تفاوت بگذارد.
این کار به معنای دور ریختن مطالب حذفشده نیست. میتوان آنها را برای نوشتهای دیگر نگه داشت. شاید همان مطالب بعدها به یادداشتی مستقل درباره تاریخ اندیشه یا نسبت علم و عمل تبدیل شوند. مسئله این است که هر نوشته باید در خدمت مقصودی مشخص باشد و نباید به بهانه استفاده از داشتههایمان، آن مقصود را زیر انبوهی از مطالب پنهان کنیم.
گاهی یک نوشته با حذف چند بند ارزشمند، بسیار بهتر میشود.
برای نوشتهمان نقشه بکشیم
حالا که حرف اصلی و مسیر حرکت آن را شناختیم و میدانیم هر مطلب چه نسبتی با نوشته دارد، میتوانیم نقشهای برای آن طراحی کنیم.
این نقشه لازم نیست پیچیده باشد. گاهی چند عنوان و زیرعنوان، همراه با توضیح کوتاهی درباره محتوای هر بخش، کفایت میکند. مهم این است که پیش از نوشتن متن نهایی، تصویری از کلیت آن داشته باشیم.
برای همان نوشته درباره اندیشهورزی، نقشه اولیه میتواند چنین باشد:
۱. طرح مسئله: چرا با وجود دسترسی گسترده به اطلاعات، لزوماً اندیشهورزتر نشدهایم؟
۲. روشن کردن مفاهیم: دانستن و اندیشیدن چه تفاوتی دارند؟ آیا انباشت اطلاعات بهخودیخود به فهم منجر میشود؟
۳. توضیح مسئله: چگونه ممکن است اطلاعات فراوان داشته باشیم، اما در تحلیل و فهم مسائل ناتوان بمانیم؟
۴. طرح ادعای اصلی و استدلال: چرا اندیشهورزی صرفاً دریافت اطلاعات نیست و به پرسشگری، سنجش و برقرار کردن نسبت میان دانستهها نیاز دارد؟
۵. نتیجهگیری: چه تغییری باید در شیوه مطالعه و مواجهه ما با اطلاعات ایجاد شود؟
این نقشه صرفاً یک نمونه است و ممکن است در جریان نوشتن تغییر کند. چهبسا هنگام نگارش متوجه شویم دو بخش باید جابهجا شوند، یا برای اثبات ادعای اصلی به بخش دیگری نیاز داریم. حتی ممکن است به این نتیجه برسیم که باید مسئله را از زاویه دیگری مطرح کنیم.
نقشه قرار نیست دستوپای نویسنده را ببندد؛ قرار است به او کمک کند بداند کجاست و به کجا میخواهد برود.
هر بخش نیز باید وظیفه مشخصی داشته باشد. اگر دو بخش عملاً یک حرف را تکرار میکنند، شاید بهتر باشد در هم ادغام شوند. اگر بخشی هیچ نقشی در پیشبرد بحث ندارد، باید درباره ضرورت حضورش تجدیدنظر کرد. اگر میان دو بخش پرش فکری وجود دارد، باید حلقه مفقوده را پیدا کنیم.
به این ترتیب، پیش از آنکه درگیر پرداختن به عبارتها و جملهها شویم، میتوانیم از بالا به نوشته نگاه کنیم و ببینیم آیا اساساً بنای آن درست شکل گرفته است یا نه.
نوشتن همیشه از ابتدا به انتها پیش نمیرود
البته نباید از این حرفها چنین نتیجه گرفت که نویسنده باید همهچیز را پیش از شروع نوشتن بداند و هیچ تغییری در نقشه اولیه ایجاد نکند. چنین انتظاری نه واقعبینانه است و نه مطلوب.
گاهی نوشتن خودش بخشی از فرایند اندیشیدن است. ممکن است در حین نگارش درباره اندیشهورزی، به نکتهای برسیم که فهم ما از مسئله را تغییر دهد. شاید در ابتدا تصور میکردیم مشکل اصلی، دسترسی آسان به اطلاعات است؛ اما در جریان نوشتن متوجه شویم مسئله عمیقتر از این حرفهاست و به عادتهای فکری ما بازمیگردد. گاهی استدلالی که در ذهنمان محکم به نظر میرسید، روی کاغذ آنقدرها هم استوار نیست. گاهی پرسشی تازه مطرح میشود و گاهی درمییابیم که حرف اصلی ما چیز دیگری بوده است.
پس معماری نوشته به معنای طراحی نقشهای قطعی و تغییرناپذیر نیست. معماری یعنی بدانیم چه چیزی را میسازیم، اجزای آن چه نسبتی با هم دارند و هرکدام چه نقشی در شکلگیری بنای نهایی ایفا میکنند. طبیعی است که در جریان ساخت، گاهی به اصلاح نقشه نیاز پیدا کنیم.
حتی ممکن است پس از نوشتن پیشنویس اولیه، دوباره به سراغ معماری نوشته برویم. این بار نوشته موجود را بررسی میکنیم: آیا مقدمه واقعاً مسئله را بهدرستی طرح کرده است؟ آیا توضیح تفاوت دانش و اندیشه به اثبات ادعای اصلی کمک میکند؟ آیا مثالها و شواهد در جای مناسبی آمدهاند؟ آیا نتیجهگیری از مقدمات نوشته به دست میآید؟ آیا خواننده میتواند مسیر فکری ما را از ابتدا تا انتها دنبال کند؟
گاهی پاسخ این پرسشها ما را به اصلاح چند جمله میرساند و گاهی ناچار میشویم چند صفحه را جابهجا کنیم یا حتی بخش بزرگی از نوشته را از نو بسازیم.
به همین دلیل، معماری نوشته صرفاً کاری مقدماتی و مربوط به پیش از نوشتن (+) نیست؛ در تمام مراحل شکلگیری نوشته میتواند حضور داشته باشد.
پیش از پرداختن به جملهها، به کلیت نوشته نگاه کنیم
ما معمولاً وقتی از نوشته خودمان راضی نیستیم، نخستین واکنشمان این است که جملهها را تغییر دهیم. واژه مناسبتری پیدا کنیم، عبارتها را کوتاهتر کنیم و به دنبال تعبیرهای زیباتری بگردیم. این کارها لازماند، اما همیشه مشکل نوشته را حل نمیکنند.
گاهی مسئله اصلاً در جملهها نیست. ممکن است همه جملهها درست و روان باشند، اما نوشته همچنان پراکنده و نامنسجم به نظر برسد. ممکن است مقدمهای زیبا نوشته باشیم که به بحث اصلی راه نمیبرد؛ مطالبی را با دقت توضیح داده باشیم که در خدمت ادعای مرکزی نیستند؛ یا نتیجهای گرفته باشیم که از مقدمات نوشته به دست نمیآید.
در چنین وضعیتی، اصلاح جملهها مشکل اصلی را حل نمیکند. باید یک قدم عقبتر برویم و به ساختار نوشته نگاه کنیم.
به گمانم یکی از مهارتهای مهم نویسندگی همین است که بتوانیم گاهی از نوشته خودمان فاصله بگیریم و به جای خواندن جملهها، کلیت آن را ببینیم. از خودمان بپرسیم: این نوشته دقیقاً چه میگوید؟ چرا این بخش را آوردهام؟ آیا این بند در جای مناسبی قرار گرفته است؟ اگر آن را حذف کنم، چه چیزی از نوشته کم میشود؟ آیا خواننده میتواند مسیر بحث را دنبال کند؟
نوشتن فقط هنر جملهسازی نیست. جملههای خوب اهمیت دارند، اما پیش از آنکه به جملهها برسیم، باید بدانیم چه چیزی را میخواهیم در کنار چه چیزی قرار دهیم و از مجموع آنها چه بنایی بسازیم.
شاید تفاوت یک نوشته معمولی با یک نوشته خوب، همیشه در زیبایی عبارتها و ظرافت جملهها نباشد؛ گاهی تفاوت در این است که نویسنده میداند هر حرف را کجا بگوید، چه چیزی را حذف کند و چگونه ذهن خواننده را از آغاز تا پایان با خود همراه سازد.
نویسنده پیش از آنکه معمار جملهها باشد، معمار اندیشههایی است که قرار است در یک نوشته کنار هم قرار بگیرند.
دعوت به یک تمرین
در پایان میخواهم از شما دعوت کنم اگر مایل بودید همین یادداشت را با همین دیدی که از این نوشته دریافت کردید، به صورت درجه دو بازبینی کنید و ببینید چقدر در رعایت ساختار کلی و معماری یادداشت موفق بوده است. و نظرتان را بگویید، حتی بگویید کجا ها را هنوز جا داشت حذف کنم یا کدام ترتیب بهتر بود، جابهجا شود؟
۱۲ آبان ۱۴۰۵
وادی فتوت – قم