منازل سهگانه نوشتن و تهدید هوش مصنوعی
ضرورت دغدغه در نوشتن و نویسندگی
«ن، وَالْقَلَمِ وَمَا یَسْطُرُونَ»؛
خدای متعال در قرآن به قلم و آنچه مینویسد، قسم میخورد. این خودش نشان میدهد که نوشتن، کاری در حد یک «مهارت» یا یک «فن» نیست؛ نوشتن، جایگاهی وجودی و بلکه قدسی دارد. اما همین قلمِ قسمخورده، اینروزها دارد در دستهای نااهل، آرامآرام، رنگ میبازد.
میشود برای نوشتن، مثل هر پدیده انسانی دیگر، منازلی قائل شد؛ منازلی که آدمی باید از آنها بگذرد تا به مقصد و مقصود اصلی برسد.
اول؛ منزل تکلّف (نوشتنِ مشقی و باشگاهی)
اولین منزل، همان نوشتنی است که از سرِ تکلیف است؛ نوشتنی که بر ما تحمیل شده، نه از دل ما برخاسته. مشقهای مدرسه از همین جنس بود؛ کاری که باید انجام میشد، نه کاری که دلمان میخواست انجام دهیم. در این منزل، قلم دست ماست اما اراده دست ما نیست؛ مینویسیم چون باید بنویسیم، نه چون حرفی برای گفتن داریم.
رو نویسی هم در همین مرحله است؛ بسیاری از ما همانجا با نوشتن قهر کردیم، بیآنکه بفهمیم مشکل از نوشتن نبود، از تکلیف بیروح بود.
در دوران قدیم مدرسه که رونویسی از درس بسیار رواج داشت، الان را نمیدانم؛ و در کلاسهای نویسندگی و حتی توصیههای نویسندگان بزرگ هم رونویسی از یک متن، جدی گرفته میشود.
من هنوز هم گاهی رونویسی میکنم؛ قلمهایی را که دوستشان دارم – چه این علاقه به سبب محتوا باشد یا به سبب فرم و صرف قلم – رونویسی میکنم؛ از جلال گرفته تا آوینی و گاهی بعضی از متون ادبیات کلاسیکمان مثل منطق الطیر و یا گلستان و گاهی هم داستانهایی که سیدمهدی شجاعی مینویسد و بعضی مواقع هم از امام شهیدمان، آن کتابهایی که به قلم مبارک خودشان باشد و گاهی از کتب دیگر علما همچون حضرت امام و همچنین آیت الله جوادی آملی؛
الان که در حال سپری کردن دهه چهارم زندگی خود هستم که در کنار حیف و میل کردن عمر خود، این رونویسی را از جمله امورِ مفیدی میدانم که موجب لذت و تفریحم نیز هست.
دوم؛ منزل محک زدن خود (نوشتنِ در محضر دیگران)
منزل دوم، جایی است که دیگر کسی ما را مجبور نمیکند، اما هنوز هم نوشتنمان آنکه باید نیست؛ به تعبیری میتوان گفت، جوششی نیست؛ اینجا برای مخاطب مینویسیم و دیگرسختگیریهای معلم و مدرسه نیست، البته نه به این معنا که سختگیریها تمام شد، بلکه اینجا سختگیریهای یک جمع یا یک جامعه و هر مخاطبی است که نوشته را میخواند.
این منزل، منزل دشواری است؛ اینکه بودن تکلف و ترس برای مخاطب واقعی بنویسی و نگران قضاوت شدن نباشی.
نوشتن اینجا هیجان آفرین میشود چون اینجا برای مخاطب زنده مینویسیم نه برای خودمان؛ شبیه به جملهای که در توییتر منتشر میکنیم و یا عکسی که در صفحه شخصی خود در اینستا منتشر میکنیم تا لایک بگیریم.
اینجا مهارتها کمی خود را نشان میدهند؛ اینکه چگونه نوشتهات کشش و تعلیق ایجاد کند که مخاطب را تا پایان همراه خود داشته باشی؛ البته محتوا هم میتواند ضعف فرم را جبران کند و البته برعکس.
در این منزل هم، هرچند رنج تکلیف نیست، اما هنوز آن نوشتنِ اصیل هم نیست؛ چون محرکش بیرون از ماست، نه درون ما.
سوم؛ منزل درد و رهایی (نوشتنِ دغدغهمند)
اما منزل سوم، منزلی است که نوشتن دیگر نه تکلیف است و نه به مخاطبی نیاز دارد؛ بلکه نیاز و ضرورتی وجودی است.
در این منزل، آدمی چیزی در درون دارد که تاب نگهداشتنش را ندارد؛ دردی، پرسشی، دغدغهای که اگر ننویسدش، آرام نمیگیرد. این همان نوشتنی است که بعضی از بزرگان هم هرگاه از قلمِ اصیل سخن میگویند، به آن نظر دارند؛ قلمی که به تعبیر ایشان باید «دردآشنا» باشد.
نویسنده در این منزل، دنبال مخاطب نمیگردد، حرفی برای گفتن دارد و اگر مخاطبی هم پیدا شود، غنیمت است نه هدف و یا حتی مشوّق.
رسیدن به این منزل سوم، از منزل اول و دوم میگذرد؛ کسی که هیچگاه رنجِ نوشتنِ مشقی و یا استرس نوشتن مخاطب محور را نچشیده باشد و از این دو منزل گذر نکرده باشد، به منزل دغدغهمندی نمیرسد. اما مشکل امروز ما، دیگر گیر افتادن در منزل اول یا دوم نیست؛ مشکل، پدیده تازهای است که دارد اصلِ منزل سوم را تهدید میکند.
تهدید تازه
هوش مصنوعی، میتواند ابزاری در خدمت نوشتن باشد البته اگر در جای خودش بنشیند؛ اما وقتی جای دغدغه را میگیرد، دیگر کمک و نعمت نیست، بلا است. آدمی میتواند دغدغهاش را کنار بگذارد و بگوید بهجای من بنویس؛ و همین لحظه است که آن منزل سوم، بیآنکه کسی متوجه شود، دوباره تبدیل میشود به منزل اول یا دوم؛ نوشتنی مشقی که اینبار ماشین انجامش میدهد، یا نوشتنی که تمام غایت و هدف آن میشود جذب و حفظ مخاطب؛ فقط ظاهرش شبیه دغدغه است و الا هر کجا مخاطب او را بکشاند، با او میرود.
خطرناکترین حالت هم همین است؛ نوشتهای که ظاهرش دغدغهمند است اما هیچ درد واقعی پشتش نیست؛ چون از دلِ کسی نگذشته، بلکه از میان یک الگوریتم گذشته؛ مادامی که یک انسان واقعی، یک عقل انسانی و یک دل انسانی آن را به عهده نگیرد و از درد و آتش درون یک انسان واقعی برنخاسته باشد،واز روی دغدغه نیست. و نه تنها برای خود نویسنده رشد و ثمرهای ندارد که برای خواننده هم ارزش افزودهای به ارمغان نمیآورد. خواننده و مخاطب هم اگر همان ابتدا متوجه هوش مصنوعی پشت نوشته نشود که از صرف وقت برای آن پرهیز کند و بگذرد، در ادامه پس از التفاط به ماجرا، نوشتههای بعدی هم در چشم او رنگ میبازد.
من به شخصه اگر جایی رنگ و بوی هوش مصنوعی در موطنی که نیاز است یک انسان آن را متکفل شود، احساس کنم، محصول مورد نظر از چشمم میافتد.
این دغدغه، چیزی نبود که امروز به سراغم آمده باشد؛ مدتی است، بهخصوص با همین گسترش هوش مصنوعی، ذهنم را رها نمیکند. اما وقتی یادداشت یکی از دوستان را خواندم که از «مداد جادویی» دوران کودکی نوشته بود و از ترسِ صنعتیشدنِ قلم میگفت، حس کردم انگار حرف دلِ خودم را نوشته است. همین شد که دیدم باید این دغدغه را، با زبان خودم، یکبار دیگر بنویسم.
(لینک یادداشت: https://ble.ir/hamed_khajeh/-5681503438338848261/1788955057630)
قلمی که خدا به آن قسم خورده، شایسته این نیست که به خاطر تنبلی و راحتطلبیِ ما، جای خودش را به ماشین بدهد. اگر قرار است چیزی، بخشی از نوشتن انسان را بگیرد، آن چیز نباید دغدغه او باشد؛ دغدغه، تنها چیزی است که باید همیشه انسانی بماند.
۲۲ شهریور ۱۴۰۵
وادی فتوت – قم